ศิลปะ ไม่เท่ากับ ความงาม

“ศิลปะ = ความงาม” คำกล่าวนี้เป็นจริงหรือ

หากเรามองภาพแบบอิมเพรสชั่นนิสของโมเน่ต์ สัมผัสได้ถึงแสงและสีที่ผ่อนคลาย รับรู้ถึงเสียงเพลงในภาพวาดนั้น เราอาจคล้อยตามไปกับคำกล่าวข้างต้นได้ไม่ยาก แต่ศิลปะสะท้อนหรือแสดงแต่เพียงความงามจริงๆ หรือ

ศิลปะก็เหมือนศาสตร์ประเภทอื่นๆ ที่สร้างสรรค์ขึ้นมาเพื่อรับใช้ และตอบสนองความต้องการของทั้งผู้สร้าง และผู้รับสื่อ ด้วยวัตถุประสงค์ที่หลากหลาย ศิลปินคนหนึ่งอาจต้องการแสดงออกถึงความนึกคิด ความเป็นตัวตน ความรู้สึกต่อสภาพสังคม ความกดดันภายในจิตใจ และอีกหลายๆ อย่าง ในขณะที่ศิลปินบางคนสร้างงานเพื่อเงิน

หากจะพูดถึงศิลปะทั้งหมดทั้งปวงแล้วคงเป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลาเขียนตลอดชีวิต อีกทั้งความรู้ของฉันนับว่าอ่อนด้อยในหลายๆ แง่มุม ทำให้ไม่สามารถที่จะวิพากษ์วิจารณ์ตามแนววิชาการได้ แต่หากในฐานะของมนุษย์คนหนึ่งที่ชื่นชอบและนิยมในงานศิลปะแล้ว ฉันก็สามารถบอกเล่าเรื่องราวและความรู้สึกได้อย่างไม่ขัดเขิน

รายการโทรทัศน์กับฉันนั้นไม่ได้ถูกโรคกันนัก เมื่อเทียบกับหลายๆ คนแล้ว ฉันเป็นคนที่แทบจะล้าหลัง (มาก) ในแง่ของรายการทีวีและละคร เรียกว่าใครดูอะไร ติดละครเรื่องไหน อย่าได้เข้ามาคุย เพราะฉันจะทำหน้างง แล้วก็ไม่รู้เรื่อง แต่ฉันก็มีรายการที่ชอบดูอยู่เหมือนกัน ซึ่งออกจะเป็นรายการที่หาคนคุยได้ด้วยน้อยอยู่สักหน่อย ฉันชอบรายการเกี่ยวกับศิลปะ ไม่ว่าจะวิจารณ์แง่มุมต่างๆ ของภาพเขียนระดับโลก พาไปดูแกลเลอรี่ชั้นนำ แม้แต่ศิลปะริมถนนหนทาง

อย่างที่เกริ่นไปในตอนต้นว่าความรู้ทางด้านศิลปะของฉันมีอยู่จำกัด การได้ดูรายการที่แสดงถึงงานศิลปะทางฝั่งอเมริกาจึงนับเป็นประสบการณ์ใหม่ แน่นอนว่าฉันรู้จักศิลปินอเมริกันอยู่บ้าง และมีงานบางงานที่เคยผ่านตา แต่ก็ยังนับเป็นบีกินเนอร์ออฟบีกินเนอร์ คือแทบไม่รู้อะไรเลย

หลายปีก่อนเคยได้เห็นภาพงานศิลปะนำเอาหินมากองเป็นขด (spiral) ในทะเลสาบ และถามตัวเองว่านี่น่ะหรือที่เรียกว่าศิลปะ จนเมื่อ 2 วันก่อนได้ดูรายการ Artland: USA ภาพหินขดในน้ำก็ปรากฏขึ้นอีกครั้งหนึ่ง มันไม่ใช่แค่กองหิน มันเป็นท่าเรือแบบขด! (spiral jetty) แน่นอนว่ามันไม่ได้ใช้จอดเรือ แต่เป็นศิลปะแบบที่เรียกว่า Earth Work

 

Spiral Jetty ตั้งอยู่ริมทะเลสาบ Great Salt Lake ในรัฐยูทา (Utah) มาตั้งแต่ปี 1970 และแน่นอนว่ามันไม่ใช่เพียงกองหินอย่างที่เคยคิด มันเป็นการถมที่ทำเป็นท่าเรือแบบขดขึ้นมา ในรายการสัมภาษณ์ผู้ที่เป็นคนก่อสร้างเจ้า Spiral Jetty นี้ขึ้น (แน่นอนว่าศิลปินไม่ได้ลงมือถมที่สร้างมันขึ้นมาเอง) ว่าเข้าใจหรือรู้สึกอย่างไรกับวงขดริมทะเลสาปนี้ เขาตอบว่าไม่รู้สิ แต่รู้สึกสบายใจที่ได้เห็นมัน นี่อาจจะเป็นสิ่งดีๆ ที่ Spiral Jetty มอบให้คนธรรมดาๆ อย่างเรา มันไม่ใช่ความงามแต่เป็นความพึงพอใจต่างหาก

หากจะยกตัวอย่างที่ชัดเจนขึ้นไปอีกสำหรับศิลปะที่ไม่เท่ากับความงาม ฉันนึกถึงงาน Mother and Child, Divided ที่นำเสนอซากแม่วัวลูกวัวผ่าครึ่ง อยู่ในตู้กระจกใส่น้ำยาฟอร์มาลีน ของ Damien Hirst คงไม่มีใคร ภายใต้สภาวะจิตใจปกติ จะมองงานแบบนี้ว่าสวย แต่แน่นอนว่าศิลปินมีจุดมุ่งหมายในการนำเสนอสิ่งที่ไม่งาม ไม่น่าดู (ซึ่งก็ยังมีคนที่อยากดู)

ตัวศิลปินเองบางครั้งสะท้อนความน่าเกลียดของสิ่งที่พบเห็นออกมา อย่าง Guernica ของปิกัสโซ่ (Pablo Picasso) ที่แสดงความน่าเกลียดของสงครามกลางเมืองสเปน

ศิลปะอาจจะไม่ใช่ความงามความรื่นรมย์เสมอไป แต่ศิลปะก็เปรียบเสมือนชีวิต มีทั้งด้านดีงาม ด้านน่าเกลียด ไม่มีชีวิตใดที่จะสวยงามหรือย่ำแย่ไปเสียหมด แต่ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรชีวิตก็ยังถูกขับเคลื่อนให้เดินหน้าต่อไป ศิลปะก็ยังอยู่คู่เราแม้จะเปลี่ยนผ่านกาลเวลาไป